All posts by admin

Wonen in verhalen

We richten ons met de programmering rondom De Ontaarde Boom veelal op het verbinden middels verhalen. Je herkennen in andermans verhaal, begrepen worden door je eigen verhaal te (leren) vertellen, de ander begrijpen door diens verhaal te horen. Het gaat dan vooral om sociale worteling, maar je kunt nog vanuit een ander perspectief verhalen laten helpen bij het aarden of wortelen op een plek.

Wanneer wij nieuw op een plek komen wonen, heeft deze plek nog geen herkenningspunten. We verhouden ons als het ware anoniem tot de plek of wijk. We zien het zelfde als iemand die er al lang woont, maar we ervaren het anders. Voor de mensen die er al lang wonen is dezelfde plek er een vol verhalen en herinneringen. Als zo iemand er loopt denkt zij aan de braderie van vorig jaar, aan de plek waar hij een lekke band had gehad enzovoort. Tegelijk zijn er de meer publieke verhalen van de slagerij die gesloten is omdat de slager met pensioen ging, de slijter die failliet ging of de net nieuwe kledingwinkel. De bewoner verhoudt zich ook tot deze ‘verhalen’, wanneer hij deze winkels ziet. Dan zijn er nog de meer historische verhalen over hoe de wijk veranderd is, waar vroeger een kerk stond en hoe besloten is een bepaald kunstwerk neer te zetten.

Al met al beweegt iemand door een levende geschiedenis van persoonlijke en publieke verhalen heen. Dat is een heel andere beleving dan die van de nieuwkomer. Het zijn de objecten, de herkenningspunten en de bijbehorende gedachten of verhalen die ons thuis doen voelen. Sommige bewoners zijn levende verhalenvertellers van de wijk, vaak mensen die er al lang wonen en zich sterk verbonden voelen met de wijk.

Kinderen hebben altijd heel duidelijke plekken waar hun leven om draait. Zo had je bij mij ‘het kleine plein’, ‘het grote plein’ (beide pleinen met garageboksen), ‘het gangetje’ en ‘het slootje’. Ook volwassenen denken vanuit eikpunten in het stedelijke landschap om zich te oriënteren. Wanneer dergelijk eikpunten met de jaren tot leven komen met verhalen geeft dit bedding, betekenis aan iemand zijn mentale kaart. De kaart wordt eigen. In plaats van een objectieve anonieme landkaart ontstaat er een levendige persoonlijke kaart. Tijdens de evenementen bij de boom zou het mooi zijn als we nieuwe bewoners deelgenoot kunnen maken van de verhalen van de wijk, waardoor ook zij herkenningspunten krijgen en er zich wortelen. Zodat de plek eigen wordt en ook zij kunnen wonen in de verhalen van de wijk.

Gedicht van de dag

Sommigen hebben geluk
Zij ontdekken het pas
Als zij over de vijftig zijn

Sommigen hebben besloten
Het nooit te willen weten
Zij wanen zich progressief

Sommigen hebben het gezien
Maar leerden nooit aanvaarden
Zij noemen zich conservatief

Dat veel moois verloren gaat
Ook al was het ons lief

Boom in een winterjasje

De vorst komt er weer aan en de boom kan hier nog wel tegen, maar de bewateringsinstallatie niet, dus we hebben deze afgekoppeld en de boom in een winterjasje gestopt. Niet zozeer tegen de kou, maar vooral tegen verdroging. De slang die je ziet lopen komt uit in een druppelbuis die om de wortels heen zit gewikkeld. Drie keer per dag gaat de kraan automatisch open en zorgt dat de wortels vochtig blijven.
De boom zag er goed uit, gek genoeg weinig tekenen van herfst, enorme lange rode wortels. Daar zet ik nog wel foto’s van op het blog vanaf een andere camera.

Ik krijg hem niet gedraaid, maar het mag duidelijk dat Freek weer de held was van deze operatie.
Een foto vanaf de bodem van het bassin.

Ontaarde boom bij nacht

foto: Willem Jakobs

Sinds iets meer dan een maand springt om 9 uur het licht aan onder de boom, een mooi gezicht, kom maar eens kijken. Om één uur springt de lamp weer uit, dan slaapt Arnhem toch…

Openingsrede Burgemeester Marcouch

We waren zeer vereerd met de opening van Burgemeester Marcouch die vanuit eigen ervaring veel wijs kon vertellen over ontworteling. Helaas bleek het laatste stuk niet op video te staan, maar het beste staat er op.

Verhaal 6. De geur van Jasmijn


Ik herinner me de geur van Jasmijn. Die hing in het dorp, in de steegjes, in de velden, over het hele eiland. De herinnering voert me naar warme zwoele avonden, tochten op de brommer, de bergen en de zee. Niet dat ik vaak de bergen in ging, maar tóch…

Ik ben voor lange tijd uit Nederland weggegaan, maar sinds ik hier weer terug ben, voel ik me pas ontworteld.

Nadat ik de middelbare school had afgemaakt, had ik geen toekomstplan. Een jaar eerder had ik tijdens vakantiewerk in Griekenland een liefde ontmoet. Na een jaar corresponderen besloot ik naar hem toe te gaan. Het was niet zo dat ik per se weg wilde uit Nederland, maar achteraf bezien kan mijn vertrek wel plaatsen. De echtscheiding van mijn ouders een paar jaar eerder en de dynamiek in ons gezin maakte dat ik me als jongste niet echt gezien voelde. Op mijn 20e stapte ik dus in een bus naar een klein Grieks eiland, retourdatum onbekend.

Ik stortte me op de taal via talenboeken en Amerikaanse soaps met Griekse ondertiteling. Na een paar seizoenen in de horeca gewerkt te hebben, opende ik een eigen winkel met aquarellen en fotografie. In mijn relatie ondervond ik wat ik dacht dat een taalbarrière was. We begrepen elkaar niet en ik ging nog harder studeren. Maar toen ik de taal eenmaal machtig was en de problemen niet verdwenen, begreep ik dat de verschillen tussen ons veel dieper lagen. Ik had bijvoorbeeld moeite met zijn opvattingen over hoe je met vrouwen omgaat, we ‘levelden’ niet. De relatie sneuvelde. Maar inmiddels was het Grieks helemaal mijn taal, mijn winkel liep goed en de andere winkeliers in de steeg waren mijn familie geworden bij wie ik altijd aan tafel kon aanschuiven, van wie ik altijd op aan kon. Het was mijn thuis geworden.

Na elf jaar kwam mijn Griekse leven met een knal ten einde. Ik kreeg een zwaar auto-ongeluk. Revalidatie en nazorg was er in Griekenland niet bij. Ineens zat ik dus weer bij mijn moeder op de bank. Ik was heel erg in de war: wie ben ik, waar sta ik en wat moet ik hier nou? Ik vind het moeilijk te omschrijven, maar het leek alsof ik een deel van mezelf had achtergelaten in Griekenland. Al wist ik ook niet goed welk deel dat was.

Ik voelde een afstand ten opzichte van mijn eigen land. Ik had geen huis en geen opleiding, mijn werkervaring was in Nederland niets waard en ik had hier geen netwerk. Door Griekenland ben ik me gaan realiseren hoe Nederland functioneert. De regeltjes, de bureaucratie, de structuur. Hier word ik soms gek van de stenen. Ik heb heimwee naar het contact met de natuur, de aarde, de zee en de bergen. Ik voel me thuis met vrienden om me heen bij wie ik altijd kan binnenlopen en aanschuiven aan tafel, zonder dat we eerst onze agenda’s moeten trekken. Natuurlijk heb ik ook vervelende dingen meegemaakt daar, maar het melancholische gevoel van gemis overheerst toch.

Ik had destijds niet echt mensen om me heen met wie ik hierover kon praten. Ik vond het moeilijk om nieuwe vriendschappen te sluiten en mijn oude vriendinnen van de middelbare school konden niet echt aan mijn gevoel relateren. En ik kon mijn gevoelens inmiddels zelf beter onder woorden brengen in het Grieks dan in het Nederlands. Ik besef nu ook dat ‘je thuis voelen’ te maken heeft met hoe je er economisch voor staat. Het heeft zeker vijf jaar geduurd voor ik als zzp’er voet aan de grond kreeg. Nu pas, tien jaar later, voel ik me echt gewaardeerd in Arnhem om wat ik kan, om mijn competenties. Ik word gezien en heb een fijn netwerk. Ik kan zelfstandig mijn boterham verdienen en mijn huur betalen, dat helpt. Was ik in het begin huiverig voor nieuwe vriendschappen, inmiddels heb ik ook weer goede vriendinnen. Mét agenda weliswaar, maar ik heb geleerd dat te accepteren.

Toch neemt gevoel ontworteld te zijn niet af, integendeel. Steeds meer heb ik het idee dat ik met een been in de ene en een been in de andere cultuur sta. Sinds ik terug ben in Nederland verdiep ik me veel meer in de geschiedenis en cultuur van Griekenland en weet ik meer dan de meeste eilanders daar. Ik verslind verhalen, literatuur en talenboeken. Regelmatig ga ik eventjes terug om me ‘onder te dompelen’. Ik zoek dan door het land mijn vrienden van vroeger op. Ik ben daar altijd welkom en kan met hen mijn hart ophalen.

De geur van Jasmijn, die kan ik niet meer ruiken. Met het auto-ongeluk ben ik mijn reuk verloren. Vreselijk vind ik dat. Aan geuren zitten zo veel herinneringen verbonden. Je ruikt iets en denkt meteen aan een bepaald moment. Die associaties, die herinneringen heb ik dan niet. Maar ik geniet bijvoorbeeld wel van Grieken die in het openbaar op een bepaalde manier met elkaar communiceren, zoals zo’n taxichauffeur die tiert naar zijn medeweggebruikers: meestal is zo’n situatie niet te vertalen en daar smul ik dan van.

Het lijkt wel een soort shot wat ik nodig heb, een dosis Griekenland. Maar ook dat levert bij terugkomst in Arnhem steeds een heel dubbel gevoel op. Of ik kan er weer even tegenaan, óf ik kom rouwend terug om het leven dat ik niet meer leid. Maar ja… als ik voor langere tijd terug zou gaan, zou ik misschien wel merken dat dingen daar ook veranderd zijn. Als ik het geld had, zou ik het allerliefste half hier en half daar willen leven. Of misschien zelfs wel helemaal daar. Maar niet zo lang mijn moeder leeft, zij houdt me hier. Tja, ook dát heeft uiteindelijk toch met wortels te maken.

Z.

Verhaal 5. De wilde tuin


Mijn broer en zus hebben allebei Indonesische trekjes, maar aan mij is niets te zien. Toch zeggen mensen vaak dat ik op mijn vader lijk, in mijn gebaren, in mijn karakter. Als mensen dat zeggen, dan schaam ik mij een beetje. Aan mijn vader heb ik haast geen herinnering meer. Het verhaal van mijn familie ken ik nauwelijks.

Oma Mesua woonde toen ik klein was gewoon in Tiel. Haar hele huis stond vol wilde planten, dat was wel eigenaardig. In mijn ogen was zij een nogal woeste vrouw. Ik durfde niet heel dichtbij te komen, voelde een afstand. Ze is lang geleden overleden, maar nog altijd heb ik een steen in mijn maag bij Tiel. Nu besef ik dat ze eigenlijk depressief was. Dat ze haar land had achtergelaten, haar wortels was verloren en dat de tropische planten in haar huiskamer een functie hadden. Troost misschien, of rust.

Hoe mijn grootmoeder precies naar Nederland kwam weet ik niet. Aan mijn vader, haar zoon, kan ik het niet meer vragen. Hij overleed toen ik zeven was. Ik zou het toch nog eens aan mijn moeder moeten navragen, maar op de een of andere manier vind ik het belangrijker om de plek waar zij gewoond hebben gezien te hebben dan het precieze verhaal te weten. Uit fotoboeken had ik wel een vaag beeld van het familiehuis in Indonesië. Maar een aantal jaar geleden kreeg ik ineens sterk de behoefte om dat beeld in het echt op te zoeken. Een verlangen om de foto’s in een context te plaatsen, verbanden te ontdekken in de hoop dat dingen in het echt anders zouden zijn in een directe waarneming. Dat ik daar een gevoel bij zou hebben. Dat het me iets zou vertellen over wie ik ben.

Dat zoekende naar waar ik ‘pas’ of wie ik ben gaat al een hele tijd terug. Na netjes het vwo afgerond te hebben, tja wat moet je dan met je leven? De kaders verdwijnen en je moet zelf een pad uitstippelen. Werd het kunstacademie en het onzekere bestaan van de bij de dag levende kunstenaar, of toch een gestructureerde negen tot vijf baan? Ik heb die keuze nog steeds niet echt gemaakt geloof ik. Ik laveer nog steeds tussen het spontane leven en het gestructureerde zekere pad.

De zoektocht naar het huis van de foto was een avontuur. Bogor is een krioelende miljoenenstad en tegelijkertijd een ontplofte plantenmassa. Overal verkeer, mensen, groen. Op elke hoek van de straat een belevenis. Opeens stond het huis daar voor mijn neus, veel eerder dan verwacht. Het huis waar mijn oma had rondgelopen, waar ze vroeger had gespeeld. En ik voelde…. niets. Het was een mooie plek hoor, daar niet van, maar de hoop dat het me iets over mijn wortels, mijn voorouders, mijzelf zou leren, vervloog.

Net toen ik wilde omdraaien, zag ik naast het huis een parkje, zo mogelijk nog een wildere jungle dan de rest van de stad. Niets was onderhouden of gesnoeid. Alsof ik het paradijs binnenstapte. Zittend in het park daalde het besef pas in dat mijn grootouders hier vandáán komen, dat ík hier vandaan kom. Flarden van beelden voor mijn ogen. Een jong meisje dat door het park rent. Een jonge moeder met drie kids in het kamp. De boottocht. Mijn vader bij mijn oma op schoot. Opa en oma samen in Tiel, herenigd, maar zonder land. Gelukkig?

Zonder precies te weten waarom, voelde ik daar in die woestenij van planten een sterk gevoel van thuiskomen. Maar dat had, denk ik nu, misschien minder met de feitelijke geschiedenis te maken dan met de rijkdom van die groene chaos. Wat valt daar veel in te ontdekken. De schoonheid die kan ontstaan als je dingen op zijn beloop laat. De onrust en spontaniteit die ook altijd al zo in mij zit voelde ik hier belichaamd in Bogor, door al die planten in dat parkje.

En kijk nu naar dit park, het Coehoornpark, naar de chaotische speeltuin die het is. Voor anderen gaat het al snel om geld verdienen, technische tekeningen, vergaderen, plannen en afspraken maken, agenda’s trekken. Ik noem dit nu de Nederlandse manier. Maar voor mij gaat het juist om de spontane ontmoetingen waardoor iets kan ontstaan in het hier en nu, de chaos en de schoonheid daarvan. Soms botst dat natuurlijk met de omgeving en is er wederzijds onbegrip, maar het levert eigenlijk altijd wel iets op. Heel misschien is dit park wel een spiegel van mijn verlangen naar die kleine jungle in Bogor.

Willem